Ο ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΤΩΝ ΣΤΑΓΕΙΡΩΝ & ΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ

Σύντομο ιστορικό
Α) Η ιδέα της δημιουργίας ‘’Διεθνούς Αριστοτελικού Κέντρου’’ ξεκίνησε κατά τη διάρκεια των ανασκαφών του αρχ/κού χώρου Σταγείρων, (αρχές δεκαετίας 1990) και βρήκε άμεσους αρωγούς και συμπαραστάτες, την τοπική κοινωνία και τις τότε κοινοτικές αρχές, οι οποίοι κατανοώντας τη σημαντικότητα του ευρήματος, υιοθέτησαν την ιδέα και αποφάσισαν την παραχώρηση έκτασης 80 περίπου στρεμμάτων για την υλοποίηση του σκοπού αυτού.
Β) Πριν την εκπνοή του 2016 (έτος Αριστοτέλη) εκτιμώντας ότι οι συγκυρίες ήταν γόνιμες και οι προϋποθέσεις καλές, αποφασίστηκε η ενεργοποίηση αυτής της προσπάθειας, με τη δημιουργία ενός Συλλόγου, (8-12-2016) με την επωνυμία «Αριστοτέλειος Πολιτεία», επιδιώκοντας τη συνεργασία και με άλλους φορείς, οι οποίοι θα ήθελαν και κατά τεκμήριο μπορούσαν να συμβάλουν στην υλοποίηση αυτού του στόχου.
Γ) Ο «Δήμος Αριστοτέλη», στον οποίο ανήκει ο αρχαιολογικός χώρος των Σταγείρων, ως θεσμικός φορέας, θεωρήθηκε ότι θα πρέπει να αποτελέσει τον βασικό πυλώνα υλοποίησης αυτού του οράματος. Το δε Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης μαζί με το (ΔΙΚΑΜ) Διεπιστημονικό Κέντρο Αριστοτελικών Μελετών, το οποίο είχε ήδη δραστηριοποιηθεί -έστω και περιορισμένα- προς αυτή την κατεύθυνση, θα αποτελούσε τον δεύτερο ισχυρό πυλώνα που θα συνέπραττε με την επιστημονική του υποδομή και το αναγνωρισμένο του κύρος, στην έγκυρη και έγκαιρη υλοποίηση του εν λόγω οράματος.
Η ανιδιοτελής και γόνιμη συνεργασία των παραπάνω φορέων με την συμμετοχή και του συλλόγου ¨Αριστοτέλειος Πολιτεία¨ έφερε σε πολύ λίγο χρόνο τα αναμενόμενα αποτελέσματα.
Συγκεκριμένα:
α) Η ολιγομελής ομάδα αρχιτεκτόνων που υποδείχτηκε από τους ανωτέρω φορείς, συνεπικουρούμενη και από άλλα εξιδεικευμένα τεχνικά κλιμάκια, παρουσίασε ολοκληρωμένο, τεκμηριωμένο και κυρίως βιώσιμο σχέδιο προμελέτης υλοποίησης του εν λόγω Διεθνούς Πνευματικού Κέντρου.
β) Έγινε αποδεκτή η πρόταση προμελέτης και υπογράφτηκε Σύμφωνο Συνεργασίας, για την ολοκλήρωση των προβλεπόμενων διαδικασιών για την υλοποίηση του έργου, με την αρωγή του συλλόγου Αριστοτέλειος Πολιτεία , μεταξύ του Δήμου Αριστοτέλη και του Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης.
γ) Δημιουργήθηκε Κοινή Συντονιστική Επιτροπή Ελέγχου μεταξύ των τριών φορέων με σκοπό την παρακολούθηση υλοποίησης των στόχων του Συμφώνου Συνεργασίας.
δ) Στις 16 Μαΐου2019 έγινε η παρουσίαση της μελέτης αυτής στα ΜΜΕ, από τις αντίστοιχες πρυτανικές και δημοτικές αρχές, και ταυτόχρονα έγινε ενημέρωση για το εγχείρημα αυτό και ο πρόεδρος της δημοκρατίας κ. Π. Παυλόπουλος.

Ο αρχαιολογικός χώρος των Σταγείρων

Η αρχαία πόλη των Σταγείρων, γνωστή και ως η γενέτειρα του Αριστοτέλη, ιδρύθηκε στα μέσα περίπου του 7ου αι. π. Χ. αποίκους της νήσου Άνδρου.
Όπως είναι γνωστό, η πόλης πολιορκήθηκε και καταλήφθηκε το 349 π. Χ. από τον βασιλιά της Μακεδονίας Φίλιππο Β΄, ο οποίος λίγα χρόνια αργότερα, συναίνεσε στην επανίδρυσή της, προς τιμή του Αριστοτέλη, που ήταν παιδαγωγός του γιου του, Αλεξάνδρου.
Συγκεκριμένα, ο Φίλιππος μετά τη νικηφόρο μάχη της Χαιρώνειας, 338 π. Χ., και το Συνέδριο της Κορίνθου που ακολουθεί, θέτει σε εφαρμογή την ιδέα της δημιουργίας του «κοινού των Ελλήνων». Την ενοποίηση δηλαδή όλων των Ελλήνων έναντι των Περσών.
Ο κραταιός άναξ, εκτός από τη δύναμη των όπλων και της διπλωματίας, τα οποία γνωρίζει και χρησιμοποιεί άριστα, φαίνεται ότι θέτει και την πολεοδομία και γενικότερα την αρχιτεκτονική, στην εξυπηρέτηση των εν λόγω πολιτικών του επιδιώξεων.
Όπως προκύπτει από τα ανασκαφικά δεδομένα του αρχαιολογικού χώρου, φαίνεται ότι ο Σταγειρίτης φιλόσοφος, ως φορέας και υποστηρικτής αυτών των ιδεών[1], κατά πάσα πιθανότητα,εξασφαλίζει την συγκατάθεση του Φιλίππου, όχι μόνο για την επανίδρυση της πατρίδας του, αλλά και για την έναρξη μιας γενικότερης ‘’πιλοτικής’’ αρχιτεκτονικής παρέμβασης, ξεκινώντας από τα Στάγειρα[2]. Ως εκ τούτου, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι διάφορες δομικές παρεμβάσεις που επιχειρούνται διά των τειχών, στην περιοχή των ιερών και της διοίκησης του εν λόγω χώρου.
Το τείχος με ιδιαίτερη τόλμη και επιδεξιότητα ελίσσεται στην ευαίσθητη αυτή περιοχή, καταργώντας, περιορίζοντας, αλλά και αναδεικνύοντας χρίσεις και λειτουργίες, που επηρεάζουν άμεσα ή έμμεσα τους βασικούς θεσμούς εξουσίας μιας πόλης, όπως είναι η θρησκεία και το κράτος.
Οι επεμβάσεις αυτές, καθώς δεν υφίστανται εδαφοτεχνικοί και αμυντικοί λόγοι που να τις επιβάλουν, προφανώς αποβλέπουν στον ανασχεδιασμό και αναδιάταξη του χώρου, με απώτερο στόχο την επιρροή στις κυρίαρχες δομές και στους μηχανισμούς λειτουργίας της πόλης – κράτους.
Από τα παραπάνω διαφαίνεται ότι ο σκοπός των παρεμβάσεων αυτών (του Φιλίππου δια του Αριστοτέλη και αντίστροφα) δεν ήταν πλέον ούτε η κατάκτηση, ούτε η επανίδρυση, πολύ δε περισσότερο η οχύρωση της πόλης, αλλά η μετάλλαξη κάποιων θεσμικών κέντρων εξουσίας, για την λειτουργικότερη και αποτελεσματικότερη ένταξή τους στο «Κοινό των Ελλήνων».
Ακόμη και η κατασκευή σε περίοπτη θέση της εν λόγω περιοχής, ενός κυκλικού κτιρίου, του Θεσμοφορίου, ως ιερό της θεάς Δήμητρας, δεν μπορεί να θεωρηθεί τυχαία επιλογή.

Πορεία του τείχους

Το Διεθνές Πνευματικό Κέντρο
Η εμβληματική αυτή τεθλασμένη πορεία του τείχους, με τον έντονο συμβολισμό και το στοχευμένο περιεχόμενο της, επιλέχτηκε ως ο κυρίαρχος γεωμετρικός άξονας πάνω στον οποίο αναπτύσσεται και δομείται το κτιριολογικό πρόγραμμα του Διεθνούς Πνευματικού Κέντρου «Αριστοτέλης[3]».
Η ιδέα της δημιουργίας του εν λόγω Πνευματικού Κέντρου δεν θα μπορούσε ναμην είναι έργο μεγαλεπήβολο σε έκταση και σχεδιασμό, ώστε να συνάδει με την παγκόσμια φήμη και τη βαρύτητα του ονόματος του μέγιστου των φιλοσόφων.
Η μελέτη όμως υλοποίησης αυτής της ιδέας, για να είναι εφικτή και να τύχει της υποστήριξης κάθε καλόπιστου ενδιαφερομένου θα έπρεπε, χωρίς να αγνοεί την πραγματικότητα, να έχει τεκμηριωμένο κτιριολογικό πρόγραμμα, βασισμένο όσο γίνεται περισσότερο σε ορθολογικά ποσοτικά και ποιοτικά δεδομένα.
Για το λόγο αυτό ο προτεινόμενος κτιριολογικός σχεδιασμός, στηρίζεται σε ρεαλιστικά και κοστολογημένα στοιχεία, για την εξασφάλιση της βιωσιμότητας.

Καταβλήθηκε προσπάθεια ώστε ο συνολικός αρχιτεκτονικός σχεδιασμός, να βρίσκεται σε μια διαλεκτική, εξελικτική και άμεσα εναρμονισμένη σχέση με τον αρχαιολογικό χώρο των Σταγείρων, προνοώντας ακόμη και για πιθανή επεκτασιμότητα.
Πολλά μετρικά και μορφολογικά στοιχεία από το δομημένο περιβάλλον του αρχαιολογικού χώρου, λήφθηκαν υπόψη τόσο στο σχεδιασμό των κτιριακών εγκαταστάσεων, όσο και στη διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου, του συγκεκριμένου Πνευματικού Κέντρου.
Ακόμη και η επιλεγμένη ¨φαινομενική¨ διάσπαση όγκων και λειτουργιών του συγκροτήματος, αποτελούν μια συνειρμική έκφραση του πολυδιάστατου φιλοσοφικού έργου του Αριστοτέλη, πού επεκτείνεται επί ‘’παντός του επιστητού’’.
Έγινε προσπάθεια ώστε να αξιοποιηθούν όχι μόνο η ιδιαίτερη ιστορική βαρύτητα του τόπου, αλλά και η μοναδική φυσική ομορφιά και η βιοποικιλότητα του τοπίου.
Για το λόγο αυτό το, μονοπάτι που συνδέει τους δύο κυρίαρχους πόλους (αρχαιολογικό χώρο και ‘’πνευματικό κέντρο’’), θα διαμορφωθεί μέσα στο φυσικό του περιβάλλον, ως “περιπατητικός” άξονας, όπου τα πλατώματα που προβλέπονται ως στάσεις ανάπαυσης, πληροφόρησης, αλλά και προβληματισμού, να λειτουργούν όχι μόνο ως παρεμβάσεις κατανόησης, αλλά και ως αντανάκλαση της πολυδιάστατης Αριστοτελικής σκέψης.
Γενικότερος στόχος παραμένει η διευκόλυνση της αναμενόμενης αλληλεπικοινωνίας του ανθρώπου με το πρωτογενές πολιτιστικό αγαθό, ώστε ο επισκέπτης να αντιληφθεί ότι με την παρουσία του στο χώρο αυτό, συμμετέχει σε μια συνολική και μοναδική πράξη πολιτισμού.
Εξάλλου «…η πολιτιστική κληρονομιά διατηρείται μόνο αν εκτιμηθεί από το κοινωνικό σύνολο και ιδιαίτερα από τη νέα γενιά»[4].
Σήμερα ο επισκέπτης των Σταγείρων, μπορεί να περιηγηθεί και να απολαύσει εκτός από τα ‘’εύκοσμα’’ και εμβληματικά χερσαία τείχη, πολλά δομικά στοιχεία από τον ιστό της πόλης, όπως βουλευτήριο, αγορά, ιερά, οικία, καθώς και το ταφικό μνημείο του Αριστοτέλη. Ευελπιστούμε ότι με την ολοκλήρωση του έργου θα έχουμε τη δυνατότητα να απολαμβάνουμε με υπερηφάνεια, μέσα σε ένα μοναδικό φυσικό τοπίο, και εικόνες αυτογνωσίας και συγκίνησης.

Γιαννάκης Ιωάννης,
αρχιτέκτων

Υπεύθυνος αναστηλωτικών εργασιών(Ευρωπαϊκών προγραμμάτων Β΄ΚΠΣ και ΕΣΠΑ) αρχαιολογικού χώρου Σταγείρων
Αντιπρόεδρος του Συλλόγου «Αριστοτέλειος Πολιτεία»

[1] «Το Ελληνικόν όμως γένος,…. και θυμικόν έντονον και οξείαν την διάνοιαν έχει, διό ακριβώς και ελεύθερον διατελεί και βέλτιστα πολιτεύεται και εάν ετύγχανεν ενιαίου πολιτικού βίου, ηδύνατο παντός του ανθρωπίνου γένους να άρχει.». (Πολιτικά βιβλίο VII κεφ. VI παρ.2. σελ. 664).
Μετάφραση Παναγή Λεκατσά, εκδόσεις Δαίδαλος – Ι. Ζαχαρόπουλος Α.Ε. 1975, Αθήνα.

[2] Σημειώνεται ότι, ο Αριστοτέλης από το 342 έως 336π.Χ.,δηλαδή για 6-7 χρόνια, παραμένει στο στενό περιβάλλον της ¨αυλής¨ του Φιλίππου.
[3]Σημαντικό ρόλο στην σύλληψη και την επεξεργασία της κεντρικής ιδέας του σχεδιασμού, έπαιξε η μετά από την επιτόπια επίσκεψη, κατανόηση και η αποδοχή εκ μέρους της αρχιτεκτονικής ομάδας, της παρεμβατικής σημασίας του τείχους. Η πορεία του λοιπόν αυτή, ως δυναμικό σχήμα φορτισμένο με το πολλαπλό του περιεχόμενο, αποτέλεσε τον καθοριστικό και εμβληματικό άξονα, πάνω στο οποίο ξεδιπλώνεται ο κτιριολογικός-αρχιτεκτονικός σχεδιασμός του Πνευματικού Κέντρου «Αριστοτέλης».

[4] Διακήρυξη του Άμστερνταμ 1975, του Συμβουλίου για την Ευρωπαϊκή Κληρονομιά.

[4] Διακήρυξη του Άμστερνταμ 1975, του Συμβουλίου για την Ευρωπαϊκή Κληρονομιά.

Πορεία του τείχους
Αριστοτελική αρχιτεκτονική γραμμή